Ydds Hafan  -  Ystafell Newyddion  -  Newyddion y Brifysgol  -  Datganiadau i'r Wasg 2019

Dr Nalda Wainwright o'r Drindod Dewi Sant yn cyflwyno lansiad adroddiad y Cynulliad Cenedlaethol ar Weithgarwch Corfforol Plant a Phobl Ifanc


07.03.2019

Heddiw, siaradodd Dr Nalda Wainwright, o Brifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, yn lansiad adroddiad Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon Cynulliad Cenedlaethol Cymru i ‘Weithgarwch Corfforol Plant a Phobl Ifanc’.  Yma, mae Dr Wainwright, sydd hefyd yn arwain Athrofa Llythrennedd Corfforol Cymru, yn crynhoi’r dystiolaeth a gyflwynodd i’r ymholiad, gan ffocysu ar ei hymchwil ar symudiad mewn plentyndod cynnar.

Dr Nalda Wainwright

“Yn ystod plentyndod cynnar y gosodir y sylfeini pwysig ar gyfer gweithgarwch corfforol yn ddiweddarach mewn bywyd. Mae’r blynyddoedd cynnar yn cynnig cyfle unigryw pan fydd plant ifanc yn cael eu cyffroi gan symudiad ac maent yn dal i fod yn awyddus iawn i fod yn egnïol a chymryd rhan mewn chwarae bywiog a dychmygus. Pan fydd plant yn fach iawn, fe wyddwn drwy fodelau o ddatblygiad echddygol bod angen llawer o symudiad seiliedig ar chwarae cyfoethog arnynt i ddechrau dod yn gymwys, ond yna, wrth iddynt heneiddio ychydig, bydd eu cymhwysedd  yn dylanwadu ar p’un ai a fyddant yn egnïol neu beidio. Fodd bynnag, cymhlethir hyn gan y ffaith bod gan bawb ganfyddiad o’i hun fel ‘symudwr’, hynny yw, p’un a ydym yn meddwl ein bod yn dda neu beidio, ac yn gyffredinol, rydym yn osgoi’r pethau nad ydym yn meddwl ein bod yn gallu eu gwneud yn dda. Am fod cyfnod eu datblygiad gwybyddol, nid yw plant iau na tua saith oed yn gallu barnu’n gywir p’un a ydynt yn dda neu beidio.  Os byddant yn ymdrechu’n galed, neu’n cael eu canmol, maent yn meddwl eu bod yn wych.  Rhydd hyn gyfle perffaith i ni, gan ei fod yn golygu nad ydynt wedi’u digalonni eto gan eu cymharu eu hunain ag eraill.  Yn ystod y ffenestr amser hud hon, pan fyddant yn llawn cymhelliant, y mae angen i ni feithrin eu doniau i’r fath raddau eu bod yn teimlo’n gyffredinol eu bod yn symudwyr da - oherwydd os na wnawn ni - wrth iddynt symud ymlaen i blentyndod canol maent yn dechrau cymharu eu hunain gydag eraill ac os nad ydynt yn teimlo eu bod yn gymwys ar y cyfnod hwn, ac yn cael eu cyflwyno i chwaraeon strwythuredig yn rhy fuan yn arbennig, byddant yn colli hyder ac yn dechrau dewis peidio â chymryd rhan mewn gweithgarwch corfforol. Dyma pam rwyf wrth fy modd i weld yr argymhellion ynghylch atebolrwydd dros ansawdd darpariaeth Addysg Gorfforol yn ogystal ag amlder. Mae hyn yn hanfodol os ydym am gynnal hyder disgyblion wrth iddynt drosglwyddo o weithgareddau corfforol seiliedig ar chwarae i rai mwy strwythuredig.

“Ni chefais fy synnu o gwbl wrth ddarllen adroddiad diweddar gan grŵp o academyddion o Rydychen a ddadansoddodd lawer o ymyraethau gweithgarwch corfforol mewn ysgolion a chanfod nad oeddynt yn effeithiol wrth newid ymddygiad gweithgarwch hir dymor plant. I mi, mae’n eithaf amlwg os nad ydych yn hoffi rhywbeth, na fydd cael rhagor ohono o reidrwydd yn gwneud i chi ei hoffi. Felly os yw plant wedi penderfynu yn barod erbyn saith neu wyth oed nad ydynt yn hoffi gweithgarwch corfforol, pam y bydd rhoi rhagor ohono iddynt yn gwneud iddynt ei hoffi?  Mae angen i ni fynd i’r afael â’r mater hwn cyn iddo godi drwy wneud yn siŵr bod plant yn meistroli ystod eang o sgiliau mewn plentyndod cynnar, wrth iddynt ddatblygu ymdeimlad o’r hunan.

“Er mwyn gwneud yn fawr ar y cyfle hwn yn ystod plentyndod cynnar, mae angen staff cymwys sydd â dealltwriaeth o ddatblygiad echddygol - dyna sut y mae plant yn dysgu symud. Bu’n gamsyniad ers llawer o flynyddoedd bod plant yn dysgu sgiliau drwy chwarae’n unig.  Ni fyddem yn breuddwydio gadael plant i chwarae gyda phentwr o lythyrau a dychmygu y byddant rhywsut, yn wyrthiol, yn dysgu darllen. Mae datblygu sgiliau darllen yn galw am gyfarwyddyd crefftus a thestunau a ddewiswyd yn ofalus ar lefel gyfarwyddiadol briodol.  Yn yr un ffordd yn union, mae angen amrywiaeth gyfoethog o brofiadau symud ar blant mewn amgylcheddau priodol, gydag offer a thasgau a ddewiswyd yn ofalus i feistroli ystod eang o sgiliau hanfodol a sylfaenol.

“Er, mae yna rhai sgiliau a fydd yn datblygu trwy gael llawer o gyfleoedd i symud a chwarae, sgiliau symud fel rhedeg, cerdded, neidio, ac ati - a elwir yn esblygol - sy’n golygu eu bod yn gyffredin i bob bod dynol ar y blaned ac fel y cyfryw rydym yn dueddol o ddatblygu’r rhain yn naturiol.  Fodd bynnag, mae’r sgiliau rheoli gwrthrych, fel taflu, dal, cicio, ac ati, yn benodol i wahanol ddiwylliannau, neu’n ‘ontogenetig’, ac maent yn wahanol o ddiwylliant i ddiwylliant ar draws y byd, yn amodol ar yr hyn sy’n bwysig i’n diwylliant ni. Mae angen addysgu’r sgiliau hyn, a’r sgiliau hyn yn arbennig sy’n gysylltiedig ag ennyn diddordeb oedolion ifanc mewn gweithgarwch corfforol.

“Rwy’n credu bod y camsyniad ynghylch dysgu sgiliau wedi codi oherwydd yn y gorffennol roedd plant yn chwarae am oriau’r rhan fwyaf o ddiwrnodau ar ôl ysgol, ar benwythnosau ac yn ystod gwyliau. Roedd y chwarae hwn yn digwydd tu allan ac mewn cymdogaethau gyda phlant o bob oed, felly fe fyddai brodyr a chwiorydd, cefndryd a chymdogion hŷn yn dangos i blant iau sut i gicio, dal, taflu ac ati, bron â bod fel gwybodaeth a draddodwyd o un plentyn i’r llall. Gydag erydiad chwarae rhydd estynedig mewn cymunedau, nid yw plant yn cael y cyfleoedd hyn i ddysgu’r sgiliau yma. Nid yw athrawon wedi cael eu haddysgu sut i addysgu’r sgiliau hyn am na fu’n rhaid iddynt ei wneud yn y gorffennol ac o ganlyniad nid yw plant yn datblygu’r sgiliau hyn, neu os ydynt, mae’n digwydd o fewn clybiau chwaraeon penodol lle mae’n bosibl mai dim ond ystod gul o sgiliau’n ymwneud â chwaraeon penodol y byddant yn eu dysgu. 

“Ychwanegwch at y mater hwn o beidio â chwarae allan, rhedeg, dringo, cwrso ac ati, y cynnydd mewn amser wedi’i dreulio’n eistedd mewn seddi car, coetsis babi ac ar soffas yn gwylio sgriniau a’r hyn a gewch chi yw plant sy’n dechrau cyn-ysgol ac ysgol gyda sefydlogrwydd craidd gwael, canfyddiad gwael o gydbwysedd a diffyg cryfder cyhyrol. Y mae ei angen i gyd ar blant i ddatblygu eu sgiliau sylfaenol. Ni fu fyth mwy o angen i weithredu ac ymdrin â’r materion hyn a sicrhau bod rhieni, gofalwyr, athrawon ac ymarferwyr blynyddoedd cynnar i gyd yn ymwybodol o bwysigrwydd profiadau symud o ansawdd uchel i osod y sylfeini ar gyfer symud pan fyddant yn hŷn ac i ni sicrhau y gallant alluogi plant i feistroli ystod eang o sgiliau sylfaenol mewn ffordd sy’n addas o ran datblygiad.  Mae meddu ar ystod eang o sgiliau’n bwysig gan ei fod yn gwasanaethu fel sylfaen ar gyfer cymryd rhan mewn gweithgaredd corfforol gydol oes, drwy alluogi pobl i newid gweithgareddau dros y blynyddoedd o ganlyniad i oed, salwch, anaf ac ati.

“Drwy feistroli ystod eang o sgiliau, bydd plant yn gallu cyrchu ystod o weithgareddau corfforol a chwaraeon a theimlo’n llwyddiannus. Bydd hyn yn eu helpu i ddechrau sbiral bositif o ymgysylltu â gweithgarwch corfforol ac felly i fod ar daflwybr iechyd positif. Yn anffodus, gwyddwn drwy ymchwil ar draws y byd bod plant nad ydynt yn datblygu cymhwysedd echddygol ac sydd â chanfyddiad isel ohonyn nhw eu hunain fel symudwr yn llawer mwy tebygol o ddechrau cylch negyddol o ymddieithrio â gweithgarwch corfforol, maent mewn mwy o berygl o fod dros eu pwysau neu’n ordew, mewn mwy o berygl o ddiabetes math 2 a llawer o gyflyrau eraill cysylltiedig â diffyg ymarfer corff.

“Gwyddwn hefyd bod plant mewn ardaloedd o amddifadedd economaidd-gymdeithasol yn fwy tebygol o fod ag oedi yn eu datblygiad echddygol ac felly mewn mwy o berygl o sbiral o ymddieithrio â gweithgarwch corfforol ac o daflwybr iechyd negyddol.  Caiff y bwlch amddifadedd hwn ei amlygu yn yr argymhellion.

“Dyma pam roeddwn i mor hapus i weld yr argymhelliad yn yr adroddiad i roi rhaglenni fel SKIP-Cymru ar waith fesul cam ar draws Cymru.  Cafodd SKIP, sy’n sefyll am ‘Successful Kinaesthetic Instruction for Pre-schoolers’ (dyna pam rydym yn ei alw’n SKIP) ei ddatblygu wedi’i seilio ar dros 30 o flynyddoedd o ymchwil yn UDA gan yr Athro Jackie Goodway, wedi’i anelu’n arbennig at ymdrin â materion datblygiad echddygol gwael mewn plentyndod cynnar.  Gan weithio gyda’r Athro Goodway, bu inni gymryd egwyddorion SKIP a datblygu rhaglen datblygu broffesiynol (sy’n argymhelliad pellach yn yr adroddiad) sy’n cynnwys hyfforddiant a mentora ar gyfer ymarferwyr blynyddoedd cynnar sy’n cyd-fynd ag ymagwedd seiliedig ar chwarae’r Cyfnod Sylfaen ac yn ymgorffori ymgysylltu â rhieni a theuluoedd (hefyd yn cael ei argymell yn yr adroddiad).

“Yn y rhaglen SKIP-Cymru rydym wedi’i datblygu ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, rydym yn gweithio gyda lleoliadau a staff cyn ysgol a’r Cyfnod Sylfaen. Rydym yn addysgu’r staff mewn rhaglen o ddatblygu proffesiynol am beth o ddamcaniaeth datblygiad echddygol fel eu bod yn gallu dadansoddi’r plant yn eu dosbarthiadau a gwybod yn ddatblygiadol ar ba gam y maent o ran eu gallu corfforol.  Yna, trwy weithdai ymarferol mae’r staff yn dysgu sut i ddethol y mathau cywir o offer a sefydlu gweithgareddau seiliedig ar chwarae a fydd yn benodol cefnogi’r plant wrth iddynt wella’u sgiliau.  Mae system o fentora yn cefnogi’r staff i fewnosod gwaith SKIP-Cymru i mewn i’w harfer.

“Drwy werthusiadau o gynlluniau peilot o’r gwaith hwn gwyddwn fod plant yn gwneud gwelliannau sylweddol yn eu sgiliau echddygol, ond yn fwy na hynny mae staff a rhieni wedi sylwi ar well lefelau hyder, cynnydd mewn gweithgarwch corfforol yn yr ysgol ac adref a gwell diddordeb mewn dysgu...felly os bydd Llywodraeth Cymru yn gweithredu ar argymhellion yr adroddiad hwn ac yn rhoi rhaglen SKIP-Cymru ar waith ar draws Cymru...efallai, gydag arian o’r dreth ar y diwydiant diodydd meddal (fel yr argymhellir yn yr adroddiad) yna efallai y gwelwn rhai newidiadau positif mewn deilliannau iechyd i blant yng Nghymru.”

I weld yr adroddid llawn, cliciwch yma: http://www.assembly.wales/laid%20documents/cr-ld12369/cr-ld12369-e.pdf

Gwybodaeth Bellach

I gael rhagor o wybodaeth, cysylltwch â Sian-Elin Davies, Prif Swyddog Cyfathrebu a Chysylltiadau Cyhoeddus ar 01267 676908 / 07449 998476 sian-elin.davies@uwtsd.ac.uk