Cefnogi dysgu cyfannol plentyn yn y cartref


08.04.2020

Mewn cyfnod heriol iawn i deuluoedd, mae Dr Glenda Tinney, darlithydd yn y Blynyddoedd Cynnar ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant wedi bod yn ystyried sut mae gweithgareddau syml wedi’u seilio ar chwarae yn gallu cefnogi dysgu cyfannol plant mewn ffyrdd hamddenol a hwyliog gartref.

Early Years / Blynyddoedd Cynnar

“Mae llawer o ymchwil a theori’r Blynyddoedd Cynnar yn nodi pa mor arwyddocaol y mae chwarae ar gyfer dysgu gan blant bach, ac mae hyn yn cael ei adlewyrchu yng ngwaith llawer o feddylwyr ac arloeswyr allweddol yn y maes megis Steiner, Montessori a Froebel,” meddai Dr Glenda Tinney.

“Mae chwarae hefyd yn egwyddor sylfaenol yng Nghyfnod Sylfaen Llywodraeth Cymru, felly yn y cyfnod heriol hwn mae caniatáu amser i blant chwarae ac archwilio yn cynnig cyfle iddyn nhw ymlacio, mwynhau a dysgu’n gyfannol,” meddai Dr Tinney.

Yma mae Dr Tinney yn amlinellu rhai meysydd o chwarae a’r ffyrdd niferus y gall rhieni helpu i annog a chefnogi’u plant gartref:

Chwarae Dychmygol

Mae plant yn caffael sgiliau pwysig drwy allu chwarae rôl a chwarae ffugio, ac nid oes angen adnoddau arbennig ar gyfer y math hwn o chwarae. Os rhywbeth, gall blychau cardfwrdd, hen gynwysyddion, darnau o ddefnydd, tedis, doliau, blociau ac unrhyw adnoddau eraill sydd gennych ysgogi dychymyg plentyn.

Gallan nhw greu te-partis ar gyfer eu teganau, cyhyd ag y bo ychydig o le ganddyn nhw i’w hactio. Gall basged dillad golch neu flwch fod yn gwch, roced neu gar.  Gallan nhw greu lloches fach dan flanced wedi’i hongian dros gadair neu soffa ac wedyn gall hon ddod yn siop trin gwallt, garej, ysbyty neu sinema, yn ddibynnol ar ddychymyg y plant eu hun.

Gall chwarae o’r fath ysgogi lleferydd plant a chefnogi cyfathrebu. Mae’n gallu eu helpu i ailadrodd ac arfer bywyd bob dydd a datblygu sgiliau creadigol a datrys problemau ardderchog.

Mae datblygiad creadigol wedi’i seilio ar chwarae dychmygol gan ei fod yn cefnogi meddwl dargyfeiriol. Gall blwch cardfwrdd ddod yn unrhyw beth maen nhw’n ei ddychmygu yn hytrach na bod yn un peth yn unig ac yn aml bydd plant yn defnyddio’u dychymyg i greu bydoedd chwarae cymhleth. Roedd Bruner (1961) yn ddamcaniaethwr a ystyriai fod gallu plant i ddychmygu’n bwysig iawn ar gyfer y dysgu diweddarach. Os gall plentyn ddychmygu bod blwch yn roced, neu fod banana yn ffôn symudol, mae’n dechrau ar ei daith i ddeall cynrychioli, pan fydd llythrennau a rhifau yn hwyrach yn ei fywyd yn cynrychioli codau llythrennedd a rhifedd.

Sut i hyrwyddo chwarae dychmygol:

  • Cael lle i blant actio’u bydoedd dychmygol.
  • Darparu adnoddau i ysgogi’u dychymyg. Sosbenni ac offer cegin, cardfwrdd, cynwysyddion, bric-a-brac, doliau, tedis, neu ffigurau gweithredol (action figures), unrhyw ddarnau naturiol rhydd megis moch coed, brigau, blociau a briciau, deunydd megis cynfasau gwely neu flancedi. Hen bapurau newydd neu badiau ysgrifennu, bwyd ffug.
  • Gwerthfawrogi’u bydoedd dychmygol ac os cewch wahoddiad i ymuno, cynnal y chwarae a’r dychymyg.
  • Rhoi amser er mwyn iddyn nhw archwilio’n llawn a’u trochi eu hun yn eu chwarae.

Chwarae byd bach

Mae hwn yn fath arall ar chwarae dychmygol gan ddefnyddio gwrthrychau bach megis trenau, ceir, ffigurau gweithredol bach, anifeiliaid fferm, dinosoriaid ac ati. Gall plant greu bydoedd diddorol gan ddefnyddio’r gwrthrychau sydd ganddyn nhw o gwmpas y tŷ a chymysgu teganau confensiynol gyda deunyddiau naturiol eraill megis moch coed, brigau, cerrig. Hefyd gallan nhw gymysgu mathau gwahanol o deganau i greu bydoedd  newydd lle bydd dinosoriaid cynhanesyddol yn goresgyn y fferm, neu lle mae ceir y trac rasio’n cael eu gyrru gan wahanol archarwyr neu anifeiliaid fferm. Eto mae chwarae o’r fath yn cefnogi meddwl creadigol a datrys  problemau. Mae plant yn creu eu straeon eu hun ac wrth wneud hynny maen nhw’n datblygu sgiliau adrodd straeon a chreu dramâu gan ddefnyddio lleisiau gwahanol i bortreadu personoliaethau gwahanol. O roi adnoddau diddorol iddyn nhw gall plant fynd ati’n naturiol i chwarae mewn modd sy’n datblygu bydoedd bach dychmygol, a gyda chyfleoedd i ailadrodd y gweithgareddau hyn gallan nhw ddatblygu syniadau mwy cymhleth dros amser.

Sut i hyrwyddo chwarae byd bach?

  • Rhoi adnoddau chwarae bach megis ffigurau gweithredol ar gael i’ch plant chwarae gyda nhw,
  • Caniatáu i’r plant gymysgu gwahanol deganau ac adnoddau gyda’i gilydd.
  • Caniatáu iddyn nhw adael rhai o’u creadigaethau byd bach yn eu lle er mwyn iddyn nhw allu mynd yn ôl i chwarae gyda’r rhain dro ar ôl tro.

Small World Play / Chwarae Byd Bach

Chwarae Byd Bach.

Chwarae adeiladu

Mae llawer o blant yn mwynhau adeiladu. O adeiladu tyrau gyda briciau a blociau i greu’r bydoedd bach y soniwyd amdanyn nhw uchod, gall chwarae adeiladu ddatblygu pob agwedd ar ddysgu gan blant.  Mae adeiladu’n cynnwys creu cestyll tywod neu adeiladu strwythurau o ddeunyddiau wedi’u hailgylchu (deunydd sothach megis hen botiau iogwrt, blychau wyau, pacedi grawnfwyd a blychau losin). Felly mae’r math hwn o chwarae yn datblygu llawer o sgiliau amlddisgyblaethol megis sgiliau iaith, sgiliau corfforol, creadigrwydd, mathemateg  a gwyddoniaeth. Rhaid i bant gyfrif, cydbwyso gwrthrychau, ystyried siapiau, lliw, arwynebedd, cyfaint a phwysau. Maen nhw hefyd yn gallu siarad am beth maen nhw wedi’i adeiladu. Wrth iddyn nhw adeiladu rhaid iddyn nhw ddefnyddio sgiliau echddygol manwl wrth cydio mewn briciau bach neu droelli pethau i mewn i’w lle a sgiliau echddygol bras wrth ymestyn, cyrcydu neu godi pethau. Os oes gennych le neu ardal addas yn yr awyr agored gall plant ddefnyddio boncyffion, canghennau neu ddeunyddiau naturiol eraill i greu lloches. Fodd bynnag mae’n bosibl hefyd adeiladu llochesi dan do gan ddefnyddio cynfasau gwely, clustogau a deunyddiau eraill.

Sut i hyrwyddo chwarae adeiladu?

  • Cael cymysgwch o ddeunyddiau y gall plant eu defnyddio i chwarae, megis briciau, blociau, deunyddiau glân wedi’u hailgylchu, deunyddiau naturiol megis cerrig, brigau, moch coed, dail.
  • Annog plant drwy annog cystadleuaeth pwy sy’n gallu adeiladu’r strwythur talaf, cryfaf, lletaf.
  • Caniatáu i’r plant fynd yn ôl at adeiladau ac adeiladu arnynt dro ar ôl tro.

Chwarae darganfod

Dyma chwarae sy’n cefnogi chwilfrydedd naturiol plant i ddarganfod ‘sut a pham’ mae pethau’n digwydd.  Roedd Piaget (1952), damcaniaethwr arwyddocaol arall, yn ystyried bod plant ifanc yn ‘wyddonwyr bach’ sy’n dysgu o’r byd o’u cwmpas. Mae’n bwysig caniatáu digon o amser i blant archwilio pethau gartref. Gall helfeydd trysor dan do neu yn yr awyr agored ganiatáu i blant ddod o hyd i wrthrychau diddorol. Mae darparu deunyddiau ar gyfer chwarae adeiladu sy’n anodd eu rhoi at ei gilydd neu y mae modd eu hadeiladu mewn ffyrdd gwahanol yn annog plant i ddatrys problemau ac i wneud adeiladau mwy cymhleth.  Mae chwarae â dŵr neu dywod yn dda iawn ar gyfer darganfod. Gall powlennaid o ddŵr a gwahanol ddeunyddiau wneud i blant feddwl am beth sy’n suddo a beth sy’n arnofio neu sut mae gwahanol bethau megis siwgr, halen neu sialc yn newid mewn dŵr. Gall plant wneud diodydd ‘hud’ drwy gymysgu gwahanol bethau a gweld sut maen nhw’n arogli, yn teimlo, yn edrych ac er mwyn ystyried beth ddigwyddodd pan gawson nhw eu cymysgu gyda’i gilydd. Mae ‘glwp’ blawd corn (dŵr a blawd corn), gwneud toes chwarae neu gymysgu tywod a dŵr neu bridd a dŵr i wneud llaid hefyd yn annog  plant i arbrofi. Hefyd gall yr awyr agored ddarparu cyfleoedd rhagorol ar gyfer darganfod.

Sut i hyrwyddo chwarae darganfod?

  • Annog plant i archwilio a bod yn chwilfrydig
  • Eu hannog i arbrofi gyda deunyddiau megis dŵr, tywod, pridd, deunyddiau coginio. Gadael iddyn nhw gnoi cil a thybio beth fyddai’n digwydd petai?
  • Datblygu cyfleoedd i fynd ar helfa drysor neu i ddod o hyd i bethau sy’n eu hannog i ofyn cwestiynau.
  • Eu hannog i ddarganfod sut mae pethau’n gweithio neu pam mae pethau wedi newid

Recycled Material / Deunydd Ailgylchu

Chwarae yn yr awyr agored

Er mai aros gartref yw ffocws y cyfyngiadau presennol, os oes gennych fynediad i ardd neu iard awyr agored, gall mynd i’r awyr agored i chwarae gynnig cyfleoedd gwerthfawr i blant ddatblygu pob math o sgiliau. Hefyd gall adeiladu lloches, creu cacen fwd neu ddiod hud o ddail, petalau a deunyddiau naturiol eraill ganiatáu i blant darganfod pethau am bethau byw eraill ac adnoddau naturiol yn eu byd. Gellir annog helfeydd natur i ddod o hyd i drychfilod, gyda’r plant yn defnyddio chwyddwydr neu lechen/ ffôn i dynnu lluniau o beth maen nhw’n dod o hyd iddo. Hefyd gall plant gasglu pethau diddorol i’w dangos i weddill y teulu.

Un ffordd yw dod o hyd i bethau diddorol sydd â nodweddion gwahanol, megis dod o hyd i bethau caled, meddal, garw, llyfn, sgleiniog a phŵl, neu ddod o hyd i bethau o’r un lliw. Gyda llai o sŵn traffig ar hyn o bryd, gall plant eistedd naill ai allan yn yr ardd neu wrth y drws cefn a gwrando ar y synau maen nhw’n gallu eu clywed. Efallai y clywan nhw gân adar, ci’n cyfarth, trychfilyn yn hymian neu’r awel yn y dail. Gallen nhw wneud map synau gan dynnu llun o’r synau maen nhw’n eu clywed ac yn dangos o ba gyfeiriad maen nhw’n gallu eu clywed nhw’n dod. 

Sut i hyrwyddo chwarae yn yr awyr agored?

  • Annog plant i archwilio a rhoi cynnig ar wahanol ddeunyddiau.
  • Gofyn iddyn nhw chwilio am nodweddion naturiol neu bethau byw yn yr awyr agored.
  • Defnyddio’r holl synhwyrau fel y bo’n briodol i ymgysylltu â’r byd.

Straeon a rhigymau

Wrth gwrs mae llawer o straeon a rhigymau y gall plant a theuluoedd eu rhannu. Maen nhw’n gallu bod yn hwyl gan ganiatáu i blant ddatblygu eu hymdeimlad o rythm, datblygu geirfa a deall sut i gyfathrebu. Er gwaethaf y llyfrau a rhigymau niferus sydd eisoes yn gyfarwydd, gellir hefyd annog plant i gymryd y llyw ac i lunio eu straeon a’u rhigymau eu hun. Gellir annog hyn drwy rigymau a gemau gwirion a hwyliog. Gall defnyddio pypedau, teganau a phropiau eraill fod yn ffordd gorfforol i blant greu eu straeon eu hun, a gyda help oedolion gallan nhw recordio’r rhain a’u chwarae yn ôl i’w gwylio. Gall y teulu ymuno a helpu i greu stori newydd neu actio stori gyfarwydd  megis Elen Benfelen, ‘Dyn Ni yn Mynd i Hela Arth neu Y Lindysyn Llwglyd Iawn. Gall hyn gynnal ymarferion bondio pwysig yn y cyfnod anodd hwn.

Sut i hyrwyddo straeon a rhigymau?

  • Rhannu straeon gyda’ch gilydd mewn fformatau gwahanol.
  • Gofyn am hoff straeon pawb a rhannu’r rhain.
  • Ailadrodd hoff straeon a mynd yn ôl atyn nhw gan eu bod yn aml yn darparu cysondeb a chysur yn ystod cyfnod heriol.
  • Annog plant i lunio’u rhigymau a’u straeon eu hun.

Hefyd mae chwilfrydedd naturiol gan blant ac maen nhw’n awyddus i arbrofi a gofyn ‘Pam a Sut’ ac mae cyfle i chwarae yn darparu hyn.  Os cewch gyfle i ddal eich plant wedi’u hymgolli mewn chwarae, gall y pethau maen nhw’n eu harchwilio ac yn eu darganfod fod yn syfrdanol. Yn fwy pwysig cydnabyddir bod chwarae yn rhan hanfodol o fywyd plentyn ac yn ôl Erthygl  31 Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn mae darparu ‘hawl y plentyn i orffwys a chael hamdden, i chwarae ac ymroi i weithgareddau adloniadol sy’n briodol i oedran y plentyn’ yn sail i hyn. Mewn cyfnod ansicr a rhyfedd yn bwysicaf oll mae chwarae’n cefnogi llesiant cyfannol, gan ganiatáu i blant ddatblygu eu datblygiad emosiynol, cymdeithasol, ieithyddol, corfforol a gwybyddol oll ar yr un pryd a dylid ei annog.

Dr Glenda Tinney

Mae Dr Glenda Tinney yn darlithio ar gyrsiau’r Blynyddoedd Cynnar a gynigir ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.  Mae’i diddordebau academaidd yn cynnwys archwilio dulliau ymchwil; dysgu yn yr awyr agored; dysgu mewn natur; cynaliadwyedd a dinasyddiaeth fyd-eang, a chysyniadau gwyddonol mewn plentyndod cynnar.

Hefyd mae gan Dr Tinney ddiddordebau ymchwil mewn ehangu mynediad a datblygu dulliau cadarn ar gyfer denu myfyrwyr anhraddodiadol o gymunedau gwahanol i mewn i addysg uwch. Mae hyn yn cynnwys hefyd archwilio agweddau myfyrwyr at ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg. Yn y blynyddoedd diweddar, mae Dr Glenda Tinney hefyd wedi bod yn archwilio rhaglenni darllen cynnar yng nghyd-destun rhannu darllen gyda phlant ifanc a theuluoedd.

I gael rhagor o wybodaeth am y cyrsiau Blynyddoedd Cynnar a gynigir yn y Drindod Dewi Sant, ewch i: https://www.uwtsd.ac.uk/cy/blynyddoedd-cynnar/

Nodyn i'r Golygydd

Cyfeiriadau

Bruner, J. S. (1961). The act of discovery. Harvard Educational Review, 31, 21-32.

Piaget, J., and Cook, M. T. (1952). The origins of intelligence in children. New York: International University Press.

Vygotksy, L. (1978) Mind in society: the development of higher psychological processes. Cambridge, Mass.: Harvard University Press.

Gwybodaeth Bellach

I gael rhagor o wybodaeth, cysylltwch â Siân-Elin Davies, Prif Swyddog Cyfathrebu a Chysylltiadau Cyhoeddus ar 01267 676908 / 07449 998476 sian-elin.davies@uwtsd.ac.uk