Galw am Greadigrwydd Trugarog


22.05.2020

Rydym ni'n byw mewn cyfnod digynsail.  Mae wedi cael ei ddweud yn aml yn ystod yr ychydig fisoedd diwethaf wrth inni ymrafael â’r hyn fydd yn normal newydd.  Ond sut gallwn ddod allan o'r argyfwng byd-eang hyn?

Yma, mae Ali Franks, prif ddarlithydd y BA Drama Gymhwysol, yn dadlau y bydd angen artistiaid sydd wedi ymgysylltu'n gymdeithasol a grym trawsnewidiol y celfyddydau i ailadeiladu ac ailgysylltu bywydau unigolion a chymunedau yn sgil coronafeirws...

Ali Franks BA Applied Drama lecturer

Rydym yn aml yn diffinio hanes yn ôl ei gyfnodau anodd, tirweddau newidiol, aflonyddwch gwleidyddol, ofn, iselder ac amheuaeth. Fe’i diffiniwn drwy’r rhyfeloedd, y brwydrau, y chwyldroeon, cyfnodau o newyn ac ati.  Yn eu hanfod mae’r cyfnodau hyn yn gyfnodau o newid, newid dwys, sy’n newid bywydau, newid diwylliannol a chymdeithasol. Yn fy oes i caiff yr wythnosau a’r misoedd hyn o Covid-19 eu cofnodi fel un o adegau diffiniol hanes. Yn ddiddorol mae’r iaith a ddefnyddir yn nhrafodaethau’r cyfryngau a’r llywodraeth am Covid-19 wedi bod yn filwrol ei naws: ‘byddwn yn curo’r firws’ neu ‘y rhyfel yn erbyn Covid-19’.

Y gair allweddol yn hyn i gyd yw ‘newid’; cysyniad a all achosi sbectrwm o ymatebion mewn bodau dynol o gyffro i ofn dybryd. Mae newid yn rhywbeth y byddwn yn chwilio amdano mewn cyfnodau tywyll sy’n rhoi gobaith i ni, ond rhywbeth y byddwn yn cilio oddi wrtho pan fyddwn yn gyfforddus ac yn fodlon, ac weithiau hyd yn oed pan na fyddwn yn gyfforddus ac yn fodlon, ond yn gyfarwydd. Gall cynefindra greu rhith o ddiogelwch, hyd yn oed pan nad yw’r cynefindra hwnnw’n ddiogel: y meddylfryd ei bod yn well byw gyda’r diafol rydych chi’n ei adnabod. Ond rydym ni mewn cyfnod o newid. Ar hyn o bryd wyddom ni ddim pa mor barhaol fydd y newid hwn. Ydyn ni mewn sefyllfa dros dro?  A fydd Covid-19 yn cilio er mwyn i ni gael dychwelyd i ‘normal’? Neu fel y dywed llawer o’r memes ar y cyfryngau cymdeithasol ydy hyn yn gyfnod o newid trawsnewidiol lle bydd gennym gyfle i ddychmygu ffordd newydd o fod yn y byd, perthynas newydd gyda’r ddaear, cyfle i gywiro diffygion y gorffennol gyda’n hamgylchedd, a hyd yn oed edrych yn ofalus ar y system wyrdroëdig o werthoedd mae cymaint o’r byd yn gweithio ynddi ac sydd yn wir bellach yn normal? Ydyn ni wedi cael ein trawsgludo i fyd dros dro, ystafell aros drosiadol, o ble y byddwn yn dychwelyd i fyd cymharol debyg i’r un rydym ni wedi’i adael, neu ydym ni’n mynd drwy drawsnewid enfawr y byddwn yn dod drwyddo fel byd newydd a gwell o fodau dynol yn byw mewn heddwch gyda’n gilydd a gyda’r byd o’n cwmpas?

Mae trawsnewid yn air sy’n cael ei ddefnyddio’n aml ym myd y celfyddydau sy’n meithrin cysylltiadau â’r gymdeithas. Fel ymarferydd a darlithydd drama gymhwysol rwyf i’n trafod y syniad o drawsnewid yn rheolaidd yn fy ngwaith a gyda myfyrwyr. Un o nodweddion diffiniol drama gymhwysol yw’r bwriad i drawsnewid bywydau unigolion a chymunedau’n gadarnhaol. Felly ar hyn o bryd rwyf i’n holi’r cwestiwn sut ydym ni fel artistiaid sy’n meithrin cysylltiadau â’r gymdeithas yn ymateb i’r cyfnod hwn o newid mawr a diffyg gwybodaeth. Wrth gwrs ni wyddom eto a ddaw trawsnewidiadau cymdeithasol enfawr a symud mewn gwerthoedd a pharadeimau craidd yn sgil y cyfnod hwn, ond yr hyn y gallaf fod yn siŵr ohono yw pan fyddwn yn dod allan o’r gofod trothwyol hwn, yr ystafell aros hon, y crysalis hwn, bydd angen atgyweirio, ailadeiladu, ailgysylltu, ail-greu, teimlo, cysuro, mynegi a dod o hyd i ffyrdd o fod gyda’n gilydd. A dyna lle y byddwn ni, fel artistiaid sy’n meithrin cysylltiadau â’r gymdeithas, yn arwain y ffordd ymlaen.

Er ein bod yn ansicr sut y bydd ein dyfodol cyfunol yn edrych ar hyn o bryd, byddai’n deg dweud bod Covid-19 wedi ffrwydro drwy ein bywydau gan adael ôl gwaedlyd o ddinistr. Ar lefel fwy micro bydd y dinistr hwn yn anweledig i rai yng ngofodau ehangach cymdeithas, y dinistr hwn fydd unigrwydd poenus Joan yn Rhif 46 nad yw wedi gweld yr un enaid byw ers wythnosau ar wahân i’r person wrth y til yn y Co-op, neu iselder James sy’n 22 oed ac sy’n brwydro i godi allan o’r gwely bob bore; neu bryder Noah sy’n 15 ac sy’n ofni gadael y tŷ, neu’r fam newydd nad yw ei babi wedi cysgu drwy gydol y cyfnod clo; Edith yn y cartref gofal nad yw wedi gweld ei theulu ac sydd â dementia;  i’r holl blant sydd heb fod i’r ysgol nac i grŵp ieuenctid, nac i’r parc gyda’u ffrindiau, mae’r rhestr yn ddiddiwedd ac yn amrywiol ac mae hyn heb gyfrif y rheini sy’n delio gyda diweithdra a thlodi neu alar colli anwyliaid mewn byd sy’n teimlo’n ddieithr ac yn wag. Wrth galon llawer o’r gwacter poenus hwn mae’r angen am gysylltedd cymdeithasol, am gymuned ac am fod gyda’n gilydd, a faint bynnag o gyfarfodydd Zoom/Facetime rydych chi’n eu cael rydych chi’n dal i deimlo twll y tu mewn i chi. Cyn Covid roeddem ni’n siarad am y twf mewn problemau iechyd meddwl a’r cynnydd mewn ynysu ac unigrwydd yn ein cymunedau, gyda mwy a mwy o gyllid y celfyddydau’n cael ei gyfeirio at gelfyddydau mewn lleoliadau lles. Rwy’n credu y byddwn ni’n edrych yn ôl ar y cyfnod hwnnw ac yn gweld mai brig y mynydd iâ oedd hyn, a lle’r oedd y môr yn flaenorol yn gorchuddio anferthedd y mynydd iâ mae bellach wedi mynd a byddwn yn gorfod wynebu gwirionedd hallt argyfwng iechyd meddwl yn codi o wely’r môr yn cynnwys bywydau unigolion a chymunedau sydd angen ailadeiladu, ailddiffinio ac ailgysylltu â’r realiti a’u lle yn y byd.

Ac unwaith eto bydd angen artistiaid sy’n meithrin cysylltiadau â’r gymdeithas ar y byd i gamu i rai o’r mannau mwy problematig hyn a bod yn ysgogiad i alluogi i’r hud creadigol ddigwydd. Nhw fydd yn hwyluso grymuso a gweledigaeth ymhlith y bobl sy’n brwydro i gamu i’r normal newydd hwn, gan ddod â chreadigrwydd, trugaredd a chydweithio.

Fel addysgwr sy’n hyfforddi ymarferwyr drama i weithio mewn lleoliadau addysg, cymunedol a llesiant credaf yn gryf fod rhai nodweddion craidd y mae angen i ni ganolbwyntio arnynt nawr er mwyn arfogi ein hymarferwyr i fynd i’r normal newydd hwn ac nid yn unig oroesi ond ffynnu a thyfu gyda chryfder, bywiogrwydd a phositifiaeth. Wrth galon y nodweddion hyn awgrymaf ein bod yn mynd yn ôl at y seicolegydd dyneiddiol, Carl Rogers, a chanolbwyntio ar ei ‘amodau craidd’ ar gyfer twf: empathi, cytgord a pharch positif diamod. Dyma sydd wrth graidd Ymagwedd Rogers at berthnasoedd rhyngbersonol sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn a chredaf ei fod yn ganolog i ymarfer gorau pob ymarferwr celfyddydol sy’n meithrin cysylltiadau â’r gymdeithas ac sy’n credu yng ngrym trawsnewidiol y celfyddydau ym mywydau unigolion a chymunedau.

Mae’r amodau craidd hyn yn creu ffordd i lawer o nodweddion eraill y bydd eu hangen arnom wrth symud ymlaen i’r cyfnod hwn o bethau na wyddom, sef gwydnwch a thrugaredd. Mae angen i ni feithrin hinsawdd o greadigrwydd trugarog er mwyn dod o hyd i ffyrdd o fod gyda’n gilydd eto. Byddwn i’n eiriol dros ddod o hyd i ffyrdd newydd o ailadeiladu, rhoi gwerth ar gynwysoldeb, ailddiffinio democratiaeth, trugaredd ecolegol a chysylltedd cymdeithasol. Mae angen i’n hymarferwyr fod yn wydn, â’u traed ar y ddaear, gyda sgiliau gwrando, adfyfyrio a hunanymwybyddiaeth dwys er mwyn dal y lle i’w cyfranogwyr lle mae hunanfynegiant, cydweithio creadigol a chyswllt dwfn yn gallu digwydd a datblygu gyda thrugaredd. Yn ein cwrs BA Drama Gymhwysol rydym ni’n addef na allwch ddysgu bod yn ymarferydd sy’n meithrin cysylltiadau â’r gymdeithas yn ffurfiol, drwy ddysgu sgiliau a dulliau’n fformiwlaig, ond er mwyn cwmpasu ethos o drawsnewid a newid cadarnhaol yn ein hymarfer mae’n rhaid i ni archwilio ein perthynas gyda’n hunain a gyda’r byd o’n cwmpas i ganfod ffyrdd newydd a chreadigol o fod gyda’n gilydd, hybu dialog a sbarduno profiadau trawsnewidiol. Mae angen cywreinrwydd radical a difa unrhyw ofn methu.

Yn fy rôl fel Cadeirydd Bwrdd y sefydliad celfyddydau cymdeithasol a llesiant People Speak Up yn Llanelli yn Sir Gaerfyrddin, rwyf i wedi gwylio’r cyfarwyddwr creadigol yn profi ei hyblygrwydd, gwydnwch a chreadigrwydd yn y cyfnod heriol hwn. O’r galar a’r gofid cychwynnol i’r cyfranogwyr niferus maent yn gweithio gyda nhw mewn cartrefi gofal neu sydd â dementia, i’r gwaith i bontio’r cenedlaethau gyda phobl Llanelli rwyf i wedi gweld sefydliad celfyddydau a llesiant gwirioneddol ymroddgar a gwydn sy’n ymgysylltu â’r gymdeithas yn ymateb a goresgyn y dinistr a achosir ar hyn o bryd gan Covid-19 drwy ddulliau arloesol sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn ac sy’n cadw’r cysylltiadau creadigol yn fyw. Y prif bryder bellach yw sut y byddwn ni’n delio gyda’r adladd yn y normal newydd ac a fydd gennym ni artistiaid trugarog a gwydn yn barod i gychwyn pan fydd y gwaith o ailadeiladu neu adeiladu cymuned a chyswllt cymdeithasol o’r newydd yn gallu dechrau eto?  Mae fy sgyrsiau gydag ymarferwyr drama eraill ar draws de Cymru wedi bod yn debyg gyda’r pryder cynyddol dros yr unigolion a’r cymunedau maen nhw wedi’u gwasanaethu ers blynyddoedd lawer. Bydd y celfyddydau a diwylliant bob amser yn chwarae rhan ganolog i ddod â’n cymunedau at ei gilydd a dod â gobaith a llawenydd i fywydau pobl, a bydd bob amser yn ffurfio asgwrn cefn y gwaith o adeiladu a grymuso’r bobl a’r cymunedau mwyaf blinedig; yr hyn sydd ei angen nawr yw i’r artistiaid a’r ymarferwyr symud ymlaen ar hyn ac arwain y ffordd gyda thrugaredd, didwylledd a gwydnwch.

Ali Franks

Ymarferydd Drama Gymhwysol

Darlithydd BA Drama Gymhwysol: Addysg, Lles, Cymuned BA Drama Gymhwysol: Addysg, Lles, Cymuned 

Cadeirydd People Speak Up https://peoplespeakup.co.uk

Mwy am Ali

Ali Franks yw prif ddarlithydd Drama Gymhwysol BA UWTSD: Addysg, Lles, Cymuned. Mae ganddi dros ugain mlynedd o brofiad fel Ymarferydd Drama Gymhwysol yn gweithio gydag ystod eang o grwpiau gan gynnwys ysgolion, grwpiau cymunedol ac ieuenctid, hosteli digartref, lloches i ferched, unedau diogel, a gyda cheiswyr lloches a ffoaduriaid. Mae'n arbenigo mewn defnyddio drama fel offeryn ar gyfer datblygiad personol ac iechyd emosiynol gyda phobl ifanc ac oedolion bregus neu ymylol.

Yn ddiweddar, mae Ali wedi bod yn gweithio gyda Inside Out Cymru ar brosiect Theatr Fforwm ar gyfer oedolion sy'n cyrchu gwasanaethau iechyd meddwl. Cyn hynny, cyfarwyddodd a hwylusodd Ali #noblurredlines, prosiect theatr cyfranogol wedi'i anelu at bobl ifanc 16-24 oed sy'n mynd i'r afael â'r mater o gydsyniad rhywiol a chydymffurfiaeth, yn ogystal â gwaith a gomisiynwyd gan Barnardos Cymru, Ysgolion Iach, a nifer o asiantaethau lleol a chenedlaethol ledled y De. Cymru yn ystod ei hamser yn Celfyddydau Cymunedol Cwm a'r Fro. Hi yw Cadeirydd y Bwrdd People Speak Up, Llanelli, menter celfyddydau cymdeithasol a lles, sy'n cysylltu cymunedau trwy adrodd straeon, gair llafar, ysgrifennu creadigol a'r celfyddydau cyfranogol.